Замана белән алга атлыйк

   8 нче ноябрь көнне Бөгелмә шәһәрендә КФУ ның “Хәзерге көн шартларында татар теле һәм әдәбиятын укытуның  актуаль юнәлешләре,”-дигән темага фәнни-практик конференция узды.Форумны Сафина Резеда Насиховна җитәкләде. Кунакларыбыз доцент, педагогия фәннәре кандидаты Фатхулова Кадрия Сөнгатовна, Чаллы шәһәреннән килгән тел белгече Зөлфирә Миннахметовна татар теле укытудагы  проблемалар, заманча  яңа технологияләр турында сөйләделәр. Регионара үткәрелгән форумда Оренбург өлкәсеннән, Башкортстаннан килгән укытучылар арасында  Мөслимнән татар теле укытучылары Гөлшат Якупова “Татар теле һәм әдәбияты дәресләрендә заманча информацион технологияләрне куллануның өстенлеге”темасын яктыртса,  Резеда Зинуровна, Рушания Дәүләтова да чыгыш ясадылар.

Сингапур укуларын укучылар,укытучылар кабул итәрме?

   Мәгариф соңгы вакытта Татарстан Сингапур мәгарифенә йөз тота башлады. Андагы укыту системасы ни дәрәҗәдә отышлы соң? Аларның укыту алымнары безнең белем бирү системасына туры киләме? 3 ел эчендә 30 меңнән артык педагог әлеге алымнарны үзләштерәчәк. Август аенда республикада 400 методист өчен Сингапур укулары оештырылган. Алар арасыннан иң-иң дип табылган 200 методист чит илнең укыту серләрен райондагы башка педагогларга төшендерәчәк. IQ дәрәҗәсен тест ярдәмендә ачыклыйлар. Сингапурның белем бирү системасы безнекеннән кайсы ягы белән аерыла соң? Аларда дәресләр китапка табынып, теорияне өйрәнүгә юнәлдерелмәгән. Киресенчә, укучыны төрле яклап үстерү, тормышка өйрәтү күздә тотыла. Сингапурда барлык балаларга да бер төрле шартлар тудырылган, елга бер тапкыр 12-13 яшьлек укучыларның IQ дәрәҗәләрен ачыклый торган тест үткәрелә. Аны дөньяның иң яхшы белгечләре оештыра. Шуңа күрә Сингапурда әти-әниләр нәтиҗәләрне яхшырту өчен таныш-белешләргә мөрәҗәгать итә алмый. Сынау нәтиҗәсе буенча иң яхшы укучылар тагын да дәрәҗәлерәк мәктәпләргә эләгә. Анда укулар иртәнге 8 сәгать 30 минуттан кичке сәгать 6га кадәр дәвам итә. Укучыларның ни дәрәҗәдә сәләтле булуын аларның хезмәтләреннән, иҗади эшләреннән күрергә була. Алар эшләнгән әйберләр мәктәп коридорын, укыту кабинетының диварларын бизәп тора. Бөтен система баланың сәләтен үстерүгә юнәлдерелгән. Әти-әниләр җыелышы конференция режимында үтә. Укучы, укытучы, әти-әни утырып, баланың укудагы казанышлары, проблемалары, аларны чишү юллары турында сөйләшә. Бу баланың уку теләген арттырырга, үзенә ышанычын күтәрергә булыша. Ел саен яхшы укучыларның 2 проценты дәүләт хисабына дөньяның иң яхшы уку йортларына җибәрелә. Һәр укытучы ел саен үз фәне буенча соңгы казанышларны истә тотып, квалификациясен күтәрә. Укучыларда ватанпәрвәрлек, гаиләгә тугрылык кебек сыйфатлар тәрбияләргә тырышалар. Гаилә тормышына әзерлек мәктәп программасына кертелгән. Озак сөйләмә, укытучы! Сингапур белгече Майк Тируман безнең дәресләргә нәрсәләр җитмәвен әйтеп узган иде. “Укытучы дәрестә озак сөйләмәскә тиеш. 45 минутлык дәреснең биш минуты узгач ук, укучы игътибарын читкә юнәлтә башлый. Заяга узган дәрестән ни файда? Бик күп нәрсә укытучыдан тора. Без, укытучылар балаларның кызыксынучанлыкларын бетерүдә гаепле.       Программага нигезләнеп, күпне белергә теләве күзләрендәге очкыннардан  күренеп торган, төрле сораулар яудырган балаларны урыннарына утыртабыз. Сингапур укучылары дәрестә үзара аралашырга, фикерләрен белдерергә, лидерлык сыйфатларына, төрле мәсьәләләрне хәл итәргә өйрәнә”, – дигән иде ул. Педагог дәрес буена нибары ике-өч укучыны гына тыңларга өлгерә. Ә сыйныфта алар күпме? Сингапур укытучысының шау-шулы сыйныфны кулын өскә күтәреп туктата алуы үзе бер осталык. Бездә бит кайбер укытучы өстәлгә күпме сугып та тынычландыра алмаска мөмкин. Бигрәк тә менә шуларга исләре киткән иде аларның. “Дөрес түгел!” дип әйтергә ярамый! Сингапурча дәрес ничек була соң ул? Безнең дәресләр ни дәрәҗәдә үзгәрә? Гадәти сыйныф бүлмәсе. Парталар. Укучылар. Укытучы. 45 минут дәрес. Боларның берсе дә үзгәрми.     Безнең укыту-алымнары бары тик уен формалары белән баетыла. Элеккеге кебек сүзен әйтергә куркып утырган укучы да, “Син дөрес әйтмисең” дип күңелеңне төшергән укытучы да юк монда. Киресенчә, үз фикерен әйтә белгән, бәхәскә керергә курыкмаган укучылар гына бар. Шул ук вакытта музыка тавышы яңгырый. Әмма бу музыка дәресе түгел. Укучылар музыка тәэсиренә бирелеп хәрәкәт итә, шуннан соң туктап кала. Шул вакытта алар тиз генә парлашып өлгерергә тиеш. Укытучы тема буенча сорау бирә, укучылар үз фикерләрен, җавапларын әйтә. Уен дәвам итә, музыка туктагач, алар башка парга берләшә. Менә шулай итеп уен уйнап, шул ук вакытта белем туплап, күңелле яши хәзер укучылар. Бу дәреснең элементлары гына. Һәр укытучы үз дәресен үзенчә уздыра. Дәфтәргә язу, китап уку дигән нәрсә дә онытыла дигән сүз түгел. “Уеннар ят тоелгандыр инде. Башта балаларның кайберләре катнашырга читенсенә иде, хәзер берсе дә оялып тормый. Төркемдә балалар саны төрлечә булырга мөмкин. Укучылар Интернеттан төрле мәгълүматлар таба, төшенчәләрне өйрәнә. Дәрескә килгәч, шул хакта фикер алышалар. Көчсезрәк яки яхшырак укыган баладан да бертигез сорала. Шуңа күрә алар бертигез тырыша. Бу система буенча балаларның игътибары азга гына да читкә китми. Кисәтүләр дә ясамыйм хәтта. Алар чын күңелдән дәрескә бирелгән. Шуңа күрә миңа кулны күтәреп тынычландырырга туры килми. Мин ул элементны кулланмыйм. Шунысы мөһим: укучыга беркайчан да “Син дөрес эшләмисең” дияргә ярамый. Элек үз фикерен дөрес итеп әйтмәгәндә алай әйтелә иде. Барысы да үз фикерен әйтә, дөрес фикер бергәләшеп табыла. Укучы үз хатасын соңыннан барыбер аңлый. Дәрестә шулай гел аралашып, фикер алышып торабыз. Әмма дәрес “Бу система буенча укытучыга бик нык әзерләнергә туры киләчәк. Чөнки дәреснең барышын тулысынча күзалларга кирәк. Дәрес элементлары берсе-берсенә бәйләнеп бара. Без укытучы сөйләгәндә баланың ни дәрәҗәдә уйлап, тыңлап утыруын белмибез. Укытучылар арасында, төркемнәргә, парларга бүленеп эшләү моңа кадәр дә бар иде бит, диючеләр бар. Ләкин ул вакытта төп игътибар көчле укучылар белән эшләүгә бирелә иде. Монда акрынрак кыймылдаган бала да активка әйләнә. Бердәм дәүләт имтиханнары кертелгәч, укучыларның аралашуы, социальләшүе кимеде. Бу алымнар шул бушлыкны тутырырга ярдәм итәр дип көтәбез”. Сингапурча укыту безгә ят түгел. Рәхимовның иҗади үсеш технологияләре Сингапур белем бирү системасына охшаган. “Без әлеге технологияләрне куллану буенча 2003 елдан бирле Чаллыдагы укытучылар әзерләү институтының тәҗрибә мәйданчыгы булып торабыз. Шушы сынауда катнашкан укучылар быел 11нче сыйныфта инде. Аларның белем сыйфатлары 73 процентны тәшкил итә. Укучылар төркемнәргә бүленеп эшли. Төркемдә – 4-5 бала. Алар белемне үзләре эзләп таба. Укытучы максатны билгели, билгеле бер проблема куела, шуннан соң аны чишү юллары эзләнә. Укучыларның берсе дә читтә йомылып калмый. Болай укыту фикерләү сәләтен арттыра”. Мөслим гимназиясенең татар теле һәм әдәбияты укытучысы Эльмира Тимергалиева Сингапур укыту алымнары белән быел Алабуга шәһәрендә узган мәктәп укытучыларының халыкара фестивалендә танышкан. “Безнең өчен яңалыгы юк. Рәхимов, Яхин, Мәхмүтовның укыту технологияләрендә болар барысы да бар. Сингапур белгечләре үзләренең укыту алымнарын Совет галиме Лев Выготскийның эшләнмәләренә таянып эшләүләрен яшермиләр, – ди ул. – Миңа укучыларның күзгә-күз карашып эшләве, тыңлый белүе, фикер тупларга өйрәнүе ошады. Чөнки Интернет заманында балаларга бу җитми. Безнең укытучылар: “Безнең заманда шулай иде”, - дип сөйли иде. Хәзерге укучыларга шулай дип сөйләп кара син, “отстой” диячәкләр. Шуңа күрә укытучы җәмгыятькә яраклашып, 50-60 ел алга карап, аларны кайгыртып сөйләргә тиеш. Сингапур тренерлары дәрес төзелешендәге элементларны үз исемнәре белән инглизчә әйтергә куша. Әмма минем туган тел дәресләрендә аны үз телемдә әйтәсем килә. Алайса укучының йөрәгенә барып җитми бит ул. Барлык мәктәпләр дә Сингапурча укытуга күчеп бетәр, дип уйламыйм. Чөнки авылда сыйныфта берничә бала укыганнар да бар. Аларда төркемләп аралашуны оештырып булмый бит”, – ди ана теле укытучысы.Сингапур системасында иҗади фикерләүгә, лидерлык сыйфатларын үстерүгә, проблеманы чишәргә өйрәнүгә өстенлек бирелә. Анда мәгариф министры урынбасары 25 яшьлек егет иде. Ул Америкада укыган, Англиядә стажировка үткән. Дәүләт кадрлар әзерләү, аларны сайлап алуга зур әһәмият бирә. Чит илдә укып кайтканнар үз илләренә хезмәт итә. Әгәр эшләмәсә, чыгымнарны кире кайтарырга тиеш. Мәгариф системасында эшләгән кеше буларак, традицион системаны хурлыйсым килми. Яңа технологияләрне тормышка ашыру өчен белемле кешеләр кирәк. Алдынгы технологияләрне күчерү кирәк дип әйтә алмый. Әмма аны кулланганда төрле милләт традицияләрен, аларның менталитетын исәпкә алу кирәктер дип уйлыйм”. Казандагы махсуслашкан олимпиада-фәнни үзәк директоры Павел Шмаков: “Мин Сингапур белем бирү системасына уңай карыйм, -ди. - Ләкин андагы белем бирү системасын Россиягә, Татарстанга күчерү яклы түгелмен. Моны 11 ел фин белем бирү системасында эшләгән, Америка, Сингапур һәм башка илләрдәге системаны өйрәнгән кеше буларак әйтәм. Казан (Идел буе) федераль университеты каршындагы Лобачевский исемендәге лицейны җитәкләгән вакытта да Сингапур тренерлары белән очрашырга туры килде. Алар Россиянең менталитетын тоемлый алмый. Безнең илдә укучылар да, укучылар белән укытучылар арасындагы мөнәсәбәтләр дә башка төрле. Балалар ике әйбер өчен укый: йә аларны 60нчы еллардагы кебек укырга мәҗбүр итәләр, йә укытучыга, фәнгә мәхәббәт булганга. Сингапур тренерлары техникага, төркемнәргә бүлеп укытуга өстенлек бирә. Ә безгә бу системага күчкәнче, Россиядәге яшәү шартларын, проблемаларын яхшылап өйрәнергә кирәк әле”. ТР мәгариф һәм фән министры Энгель Фәттахов: – Сингапур белем бирү системасы традицион ысулларга каршы килми, аны уен формалары, эш алымнары белән баета. Укытучы тренер, партнер роленә керә. Укучылар кечкенә яки зур төркемнәрдә, материалны кабатлап, һәр 15 минут саен алга омтылалар. Дөрес фикер бергәләп табыла. Аларның укыту алымнарын бер төрле калыпка кертмичә үзләштермәкче булабыз.

Яңа технологияләр сыйфатлы белем бирүнен нигезе.

  Олы Чакмак төп белем бирү мәктәбендә татар теле укытучыларының район методик берләшмә утырышы узды. Шәфигуллина Н. М. "Морфологияне кабатлау" (9 сыйныф), Аюпова И.Ш."Исемдә калганнар" (5 сыйныф) әсәре буенча ачык дәрес күрсәттеләр. "Йолдызлар яңгыры"дигән класстан тыш үткәрелгән мастер-класс та файдалы һәм күңелле үтте.

Сингапур структурасы "Клок Бадик", "Фо Бокс", "Модел Фрейер"методикасы буенча дәрестә укучылар белән төркемнәрдә эшләячәк эш формалары күрсәтелде. Бу укулар кызык,үзенчәлекле,төрле этаплардан тора. 

Яшел хәзинәне саклыйк!

Уртак байлыгыбыз–урман

16 сентябрь–урман хезмәткәрләре көне

Урманнарны бердә юкка җиребезнең яшел калканы димиләр. Сулаган һавабызның сафлыгы, елга-күлләребезнең мул суы шул калканның никадәр ышанычлы булуына бәйле. Әгәр урман бай-лыкларыннан киң файдаланабыз икән, аларны тулыландыру һәм сак-лау турында хәстәрлек күрергә тиешбез.
Борай урман хуҗалыгы дәүләт предприятиесе эшчәнлегендә бу мәсьәлә төп юнәлеш булып тора. Хуҗалык башкарган эшләрне ике төркемгә бүлеп карарга мөмкин. Беренчесе, урман культураларына тәрбия бирү, орлык, чимал җыю, агач утырту кебекләрен үз эченә алса, икенчесенә сәнәгать эшчәнлеге керә. Быел урманчылар һәм җитештерү белән шөгыльләнүчеләр киң масштаблы һәм күләмле эшләрне тормышка ашыра алды. 20 мең кубометрга якын төрле сыйфатта агач әзерләнде. Шуның эшкә яраклы 5 мең кубометр ылыслы һәм яфраклы агач материалларыннан такта һәм штакетник әзерләнде. Ел әйләнәсенә урманнарның санитар хәлен яхшырту уңаеннан сайлап кисү эшләре башкарылды. Сайлап кисү—ул массивларны авыру, имгәнгән, сынган, яисә корыган агачлардан арындыру дигән сүз. Бу урманнарның тазаруына булышлык итә. Билгеле, моннан тыш яшь урман үстерүне дә кайгыртабыз. Берне киссәң, икене утырт, дигән бит ата-бабалар. Быел 246 гектар яшь урман культуралары, 190 гектар урманда өстәмә агач утырту эшләре башкарылды, 120 гектарда утыртылган яшь үсентеләргә тәрбия бирелде.Урманчыларны һөнәри бәйрәмнәре белән!

V-IX сыйныфлар өчен татар әдәбияты укытуда үзгәрешләр.

Гомуми төп белем бирү мәктәпләре (V-IX сыйныфлар) өчен  татар әдәбияты предметыннан тәкъдим ителә торган үрнәк программа шушыларны исәпкә алып төзелде. Ул Россия Федерациясендәге һәм Татарстан Республикасындагы мәгарифкә кагылышлы хокукый-норматив актларга һәм икенче буын федераль дәүләт мәгариф стандартларына нигезләнде. Алга таба татар әдәбияты предметыннан төп (авторлык) һәм эш программаларын төзү өчен нигез булып торачак: монда укыту предметының мәҗбүри өлеше билгеләнгән. Үрнәк программада башлангыч белем бирү баскычында формалаштырыла башлаган барлык күнекмәләрне үстерү күздә тотыла.

Программа урта сыйныфларда һәр баланың татар әдәбиятыннан яхшы сыйфатлы белем алуга хокукын гарантияли, гомуми төп белем бирү баскычында укучыларны әдәби мирасның иң камил әсәрләре, аерым язучылар иҗаты белән таныштыруны, аларны тикшерү–анализлау юлларын өйрәтүне күздә тота; зур сүз осталары иҗатының яңалыгын дөрес аңларга, объектив нәтиҗәләр ясарга, мөнәсәбәт формалаштырырга юнәлеш бирә, балаларның психик һәм физик сәламәтлеген саклауны тәэмин итә. 

Татар мәктәбендә укучы татар балаларына әдәбияттан тәкъдим ителә торган әсәрләр минимумы 

5 сыйныф

«Ак бүре» әкияте (кыскартып).

 «Шәһәр ни өчен Казан дип аталган» риваяте.

 «Зөһрә кыз» легендасы.

«Иске кара урман» җыры.

 «Сак–Сок» бәете.

Г.Тукайның «Шүрәле» әкияте.

Г.Тукайның «Пар ат», «Туган җиремә» шигырьләре.

Ф.Әмирханның «Ай өстендә Зөһрә кыз» хикәяте.

М.Гафуриның «Сарыкны кем ашаган?» мәсәле.

Ш.Галиевнең «Һәркем әйтә дөресен» шигыре.

Ф.Яруллинның «Сез иң гүзәл кеше икәнсез» шигыре. 

6 сыйныф

«Алып кешеләр», «Җил иясе җил чыгара» мифлары.

К.Насыйриның «Әбүгалисина» повесте.

Г.Ибраһимовның «Алмачуар» хикәясе.

Г.Рәхимнең «Яз әкиятләре» хикәясе.

Дәрдемәнднең «Видагъ» шигыре.

С Рәмиевнең «Уку» шигыре.

 Г.Камалның «Беренче театр» комедиясе.

Г.Тукайның «Исемдә калганнар» истәлеге

Р.Батулланың «Имче» хикәясе.

Һ. Такташның «Пи-би-бип» шигыре.

М.Җәлилнең «Сандугач һәм чишмә» балладасы.

7 сыйныф

«Идегәй» дастаны (өзекләр).

Г.Тукай «Милләтә» шигыре.

Н.Думавиның «Яшь ана» хикәясе.

Г.Исхакыйның «Җан Баевич» комедиясе.  

Ш.Камалның «Акчарлаклар» повесте (өзекләр).

С.Хәким «Әнкәй», «Бу кырлар, бу үзәннәрдә...» шигырьләре.

Ә.Еникинең «Әйтелмәгән васыять» хикәясе.

 Ш.Хөсәеновның «Әни килде» драмасы.

Г. Сабитовның «Тәүге соклану» хикәясе.

М.Мәһдиевнең «Без кырык беренче ел балалары» повесте.

Г.Гыйльмановның «Язмышның туган көне» хикәясе.

8 сыйныф

Мөхәммәдьярның «Нәсыйхәт» шигыре.

Муса Акъегетнең «Хисаметдин менла» повесте.

М.Гафуриның «Нәсыйхәт» шигыре.

Ш.Камалның «Буранда» хикәясе.

Ф.Әмирханның «Бер хәрабәдә» хикәясе.

Ф.Борнашның «Таһир-Зөһрә» трагедиясе. 

Г.Кутуйның «Тапшырылмаган хатлар» повесте.

Һ.Такташның «Алсу» поэмасы.

К.Тинчуринның «Сүнгән йолдызлар» драмасы.

Ф.Кәрим “Сибәли дә сибәли”  шигыре.

Р.Фәйзуллинның «Җаныңның ваклыгын сылтама заманга...» шигыре.

Т.Миңнуллиннның «Әлдермештән Әлмәндәр» драмасы.

Ф.Яруллинның «Җилкәннәр җилдә сынала» повесте.

М.Әгъләмовның «Каеннар булсаң иде», «Учак урыннары»  шигырьләре. 

9 сыйныф

З.Бигиевнең «Өлүф, яки Гүзәл кыз Хәдичә» романы (өзекләр).

 Ф.Әмирханның «Хәят» повесте.

Г.Камалның «Банкрот» комедиясе.

М.Галәүнең «Мөһаҗирләр» романы (өзекләр).

Г.Кутуйның «Сагыну» нәсере.

М.Җәлилнең «Җырларым», «Тик булса иде ирек» шигырьләре.

Ә.Еникинең «Кем җырлады?» хикәясе.

Х.Туфанның «Кайсыгызның кулы җылы», «Киек казлар» шигырьләре.

А.Гыйләҗевның «Җомга көн кич белән» повесте.

Н. Фәттахның «Ител суы ака торур» романы (өзекләр).

Т.Миңнуллинның «Кулъяулык» музыкаль драмасы.

Ф.Садриевның «Таң җиле» романы (өзекләр).  

Зөлфәтнең «Тамыр көлләре», «Тойгыларда алтын яфрак шавы» шигырьләре.

Шушы яктан, шушы туфрактан без...

    12 апрель  көнне Татарстан Республикасы Мәгариф һәм Фән министрлыгы Актаныш муниципаль районы сәләтле балалар белән эшләү гимназия-интернатында,  Мөслим муниципаль бюджет белем бирү учреждениесе Баланлы төп гомуми белем бирү мәктәбеннән  «Туган телем-шагыйрьләр теле» фәнни - эзләнү - практик конференциясе үтте. “Җирле шагыйрьләр иҗаты, аларда милли менталитетның чагылышы” дигән темага чыгышы белән  6 сыйныф укучысы Гайнетдинова Азилә Рөстәм кызы  III дәрәҗә Диплом белән бүләкләнде. Җитәкчесе: I квалификацион категорияле татар теле  һәм әдәбияты укытучысы Якупова Гөлшат Шаһәдәт кызы.

Укучылар шагыйрь Роберт Миңнуллин белән очраштылар, үзләрен кызыксындырган сорауларга җавплар алдылар.

Мөслим районы Баланлы укытучылары бар эштә дә булдыра!

Тиздән укытучыларның методик кабинетына конкурс булачак. Язгы ял җитте. Укучыларны озаткач, укытучылар эшкә кереште. Кем тәрәзә буяды, кайсыбыз обой ябыштырды. Беркем дә тик тормады.